Iran i Kaukaz: korytarz zangezurski w centrum regionalnej rozgrywki

Korytarz zangezurski to planowana trasa transportowa, która połączyłaby główne terytorium Azerbejdżanu z eksklawą Nachiczewańskiej Republiki Autonomicznej przez ormiańską prowincję Sjunik. Jak przypomina Wikipedia, pomysł narodził się po wojnie o Górski Karabach w 2020 roku, a jego głównymi orędownikami są Azerbejdżan i Turcja. Geopolitical Monitor widzi w nim potencjalnie przełomowe połączenie handlowe, a TRT World Research Centre opisuje jako pas ziemi, który zmienia geopolityczny układ całego regionu.

Dla Iranu stawka jest zasadnicza. Bezpośrednie lądowe połączenie Azerbejdżanu przez południową Armenię w praktyce odcięłoby Teheran od granicy z Armenią, czyli od jedynego sąsiada w regionie, który nie jest państwem turkijskim ani nieprzyjaznym. RFE/RL zwraca uwagę, że 43-kilometrowy odcinek wywołał w Teheranie głęboki niepokój, tym większy po pojawieniu się propozycji, by trasą zarządzali Amerykanie. Zdaniem analityków taki scenariusz jeszcze bardziej pogłębił podziały na Kaukazie Południowym.

Sprzeciw Iranu padł z najwyższego szczebla. Według IRAM Center najwyższy przywódca Ali Chamenei wprost nazwał otwarcie korytarza strategiczną czerwoną linią dla Islamskiej Republiki. Za tym stanowiskiem kryje się obawa, że trasa kontrolowana przez Azerbejdżan lub Turcję osłabi pozycję Iranu i pozwoli utrwalić wpływy zachodnie oraz izraelskie tuż przy jego północnej granicy.

Stanowisko Teheranu nie jest jednak spójne. Jerusalem Post zauważa, że Iran przeszedł od ostrego sprzeciwu do ostrożnej dyplomacji, a wynika to zarówno z krajowych rozgrywek politycznych, jak i ze świadomości, że otwarta konfrontacja słono kosztuje. To wewnętrzne przeciąganie liny, między jastrzębiami traktującymi korytarz jak zagrożenie egzystencjalne a pragmatykami stawiającymi na rozmowy, sprawia, że regionalne ruchy Iranu trudno przewidzieć.

Relacje Teheranu z Baku poruszają się w rytmie eskalacji i deeskalacji. NATO Association of Canada wskazuje, że korzenie rywalizacji tkwią w sprzecznych interesach regionalnych, które nasiliły się po wojnie 2020 roku. Armenian Weekly dodaje, że analitycy oceniają obecne napięcia jako krytyczne, a spór szeroko relacjonują media irańskie i regionalne.

Wyraźnym punktem zapalnym był irański atak dronami na Nachiczewan, opisany przez Gulf International Forum. Pokazał on, że szersze konflikty regionalne przelewają się na Kaukaz Południowy i, zdaniem analityków, otwierają nowy front z poważnymi konsekwencjami dla stabilności. CEPA ocenia jednak, że mimo dotarcia napięć na Kaukaz układ sił nie sprzyja Iranowi w bezpośrednim starciu z Azerbejdżanem. The National Interest odnotowuje przy tym, że obie strony wielokrotnie cofały się sprzed granicy otwartego konfliktu, co sugeruje, że na razie żadna nie dąży do pełnoskalowej wojny.

Jednym z głównych źródeł niepokoju Teheranu jest zacieśnianie relacji między Azerbejdżanem a Izraelem. Washington Institute podkreśla, że Iran i Rosja bacznie obserwują pogłębiające się więzi Izraela z Baku oraz możliwą zmianę kontroli nad regionalnymi korytarzami. Z punktu widzenia Teheranu izraelska obecność wywiadowcza lub wojskowa przy północnej granicy, którą ułatwiałoby terytorium Azerbejdżanu, to zagrożenie wprost.

Dodatkowy wymiar wnosi perspektywa amerykańskiego zaangażowania w zarządzanie korytarzem. RFE/RL donosi, że propozycje oddania trasy pod zarząd USA zaniepokoiły Iran i pogłębiły podziały na Kaukazie Południowym. Utwierdziły też Teheran w przekonaniu, że projekt korytarza to nie tylko przedsięwzięcie transportowe, ale narzędzie geopolityczne wymierzone w jego regionalne wpływy.