Gaz i tranzyt sankcji: jak Rosja przykręca śrubę Armenii

Armenia nie ma własnych liczących się złóż ropy ani gazu i sprowadza z Rosji około 82% gazu ziemnego. To czyni energetykę najsilniejszym argumentem, jakim Moskwa dysponuje wobec Erywania. W maju 2026 roku Rosja zagroziła zawieszeniem lub wypowiedzeniem umowy gazowej z Armenią, jeśli Erywań nie zrezygnuje z zabiegów o członkostwo w UE. Groźba nie jest odosobniona. Moskwa ostrzegała też, że może cofnąć preferencyjne warunki dostaw paliw i wypchnąć Armenię z Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej - w odwecie za prozachodni zwrot.

Umowa z 2013 roku dawała Armenii rosyjski gaz, paliwa i diamenty bez ceł eksportowych i na preferencyjnych warunkach. Wycofanie tych ustępstw natychmiast odbiłoby się na ormiańskich gospodarstwach domowych i przemyśle. Erywań zareagował prewencyjnie: armeński regulator energetyczny zamroził na 2026 rok krajową cenę rosyjskiego gazu. Odbiorcy indywidualni wciąż płacą do 148 dramów (około 40 amerykańskich centów) za metr sześcienny, co ma osłonić ich przed zapowiadaną podwyżką.

Groźby energetyczne to tylko jeden element całej kampanii. Rosja nałożyła serię ograniczeń handlowych na ormiański eksport, równocześnie zaostrzając ton wokół umów energetycznych. W 2024 roku na Rosję przypadało 35,8% całej wymiany handlowej Armenii, a ormiański eksport nad Wołgę sięgnął 3,14 mld dolarów. Skala tych powiązań sprawia, że restrykcje uderzają w obie strony.

Unia odpowiedziała wprost na to, co nazywa gospodarczym szantażem. Bruksela potępiła rosyjskie restrykcje handlowe i zapowiedziała pakiet pomocowy o wartości 50 mln euro, obejmujący branże od rolnictwa po kwiaciarstwo. Jak podaje TVP World, pakiet przedstawiany jest wprost jako osłona przed rosyjską presją gospodarczą. To sygnał, że Bruksela traktuje sprawę jako rozgrywkę geopolityczną, a nie zwykły spór handlowy.

Ta sama geografia, która czyni Armenię podatną na rosyjski szantaż gazowy, ma dla Moskwy jeszcze jeden walor: Kaukaz Południowy jest dogodną drogą do obchodzenia zachodnich sankcji. OC Media pokazuje, jak położenie, wieloletnie kontakty biznesowe i mocno zintegrowane sieci handlowe pomagają Rosji zdobywać objęte sankcjami towary przez kraje trzecie. Gruzja i Armenia opisywane są tu jako szczególnie istotne w ułatwianiu handlu z Europą.

Badania opublikowane w ScienceDirect wskazują dwie główne strategie omijania sankcji nałożonych po inwazji na Ukrainę w 2022 roku. W obu kluczową rolę odgrywają przepływy towarów przez Kaukaz i Azję Centralną. Caspian Post opisuje z kolei schemat Turcja-Kaukaz-Rosja, który pozwala zmieniać dokumentację pochodzenia towarów i ograniczać ryzyko sankcyjne. Ta dwoistość - Armenia jako cel presji i zarazem węzeł tranzytowy - utrudnia Zachodowi reakcję i tworzy sprzeczne bodźce dla prozachodniego kursu Erywania.

Mimo skali nacisków narzędzia Moskwy mają granice. Analiza GFSIS dowodzi, że rosyjski wpływ hybrydowy w Armenii w 2026 roku natrafia na bariery strukturalne, a Erywań nie porzuca integracji z UE mimo gróźb. Szybka reakcja finansowa Brukseli i zamrożenie cen przez armeńskiego regulatora pokazują, że kraj ma pewien margines na absorbowanie krótkoterminowych wstrząsów.

Z drugiej strony RFE/RL przypomina, że gospodarczy uścisk Rosji pozostaje realny. Zależność energetyczna, ekspozycja handlowa i przekazy pieniężne od diaspory sprawiają razem, że pełne zerwanie z Moskwą byłoby dla Armenii kosztowne. Wiele zależy od tego, jak szybko UE przekuje deklaracje w realne alternatywy gospodarcze - i czy zachodni partnerzy zaczną egzekwować sankcje na tyle konsekwentnie, by kaukaski korytarz tranzytowy przestał się Rosji opłacać.